Grote mensen snappen niets van de Cito-toets (bron Toine Heijmans, Volkskrant)

Vandaag in de Volkskrant: Grote mensen begrijpen niets van Citotoets

COLUMN De schooldirecteur verontschuldigt zich bij zijn kinderen.

Door: Toine Heijmans 15 april 2015, 02:00

Tot in zijn laatste jaren werkte Adriaan Dingeman de Groot aan een methode om de waarheid te bepalen. In zijn standplaats Schiermonnikoog bouwde de beroemde psycholoog aan de ‘forumtheorie’: omdat iedereen maar kibbelt over wat waarheid is, zou een groep wetenschappers unaniem moeten bepalen hoe het zit, naar het beste weten van het moment. Handig om verder te komen in die mooie, maar onbegrijpelijke wereld.

Adriaan de Groot was in 1966 grondlegger van de Citotoets, ook een vorm van waarheidsbepaling. Die is nogal succesvol. Bijna vijftig jaar later is de eindtoets verplicht en zijn cijfers heilig in het onderwijs. De directeur van de school van mijn kinderen liet me de ‘datamuur’ zien die ze er hebben opgericht ter ere van het ‘leerlingvolgsysteem’: grafieken per klas per vak, ‘niveauwaarden’, ‘trendtabellen’, ‘vaardigheidsscores’; alles voor Inspectie en vooruitgang.

Die cijfers hangen als een wolk muggen om de school, en in een muggenwolk is het lastig ademhalen. Maar niemand die er wat van zegt, verzuchtte ze, want iedereen is bang voor de Inspectie en de vooruitgang. Behalve dan in Assen. Daar schreven dertien basisscholen een lieve brief aan hun kinderen, waarin ze uitleggen dat de grote mensen die de Citotoetsen bedenken niks van kinderen begrijpen. ‘Ze weten niet (…) dat je kan dansen of mooie kunstwerken maakt.’ ‘Ze weten niet (…) dat jouw vrolijke lach een sombere dag helpt te verdwijnen.’

Het protest is bedacht door Chris Mailly, veertig jaar onderwijzer en nu directeur van de Theo Thijssenschool. Hij vertaalde een bestaande brief, die stamt uit Amerika en vorig jaar viraal ging in Engeland – vandaar de anglicistische zinsbouw. De collega’s waren zo enthousiast, dat directeur Paul Moltmaker van scholenkoepel Plateau besloot de tekst onder alle kinderen te verspreiden. Paul ageert al een tijdje tegen de afrekencultuur en vangt steeds bot bij staatssecretaris Dekker die zegt: gaat u rustig slapen. Maar dat doen ze niet in Assen.

Chris Mailly zit met collega Han Sijbring in de directeurskamer van de Emmaschool (voor ‘modern klassikaal onderwijs’, zegt Han, ‘want je moet je school tegenwoordig vermarkten’). Met tegenzin schotelen ze hun leerlingen vanaf vandaag een eindtoets voor. Ze kozen de IEP-toets, want die neemt vier uur, tegen de negen van de Citotoets die volgende week wordt afgenomen. Hoe sneller klaar, hoe beter. De eindtoets slaat nergens op, zeggen ze, nu hij niet meer meetelt voor de overgang naar de middelbare school. De uitslagen worden alleen gebruikt om scholen te vergelijken. Maar er zijn data genoeg. Dictees (40) en huiswerktesten (40) meegeteld, krijgen de kinderen honderd toetsen per jaar te maken: tien rekentoetsen, acht taaltoetsen, vijf begrijpendlezentoetsen, een midden- en een eindtoets. Die hele testbatterij, grotendeels powered by Cito, is een symptoom van ‘georganiseerd wantrouwen’, zegt Chris. In het onderwijs gaat het alleen nog maar om ‘leeropbrengsten’ – alsof kinderen koeien zijn die elk jaar meer melk moeten geven.

Chris vertelt hoe de inspecteur (‘vroeger was het je partner, nu is het een verklede zakjapanner’) in zijn kamer de cijfers berekende. Och jee, zei de inspecteur, nu zit je onder het gemiddelde. Och gelukkig, zei de inspecteur, ik kan twee kinderen van de lijst halen, want daar is iets mee, en dan zit je net boven het gemiddelde. ‘Het is alsof je een fuik in zwemt.’

Han vertelt over acht kinderen met een Citoscore van 508 – bijna op de bodem. Die kinderen functioneerden prima en waren klaar voor het praktijkonderwijs. Han was blij dat ze überhaupt nog op school zaten. ‘Maar ze trekken wel het gemiddelde omlaag. Dat schaadt de school. Kennelijk moet ik me daarover schuldig voelen.’

Uit de brief: ‘Ze weten niet dat je betrouwbaar bent, lief, aardig en attent.’ Natuurlijk, in Assen voeren ze met een vertaalde en wat pompeuze tekst actie over de rug van kinderen. Maar vijftig jaar na Adriaan de Groot is er een hele toetsmarkt in stelling gebracht, inclusief commerciële bijlesbedrijven als Squla, waarin ook het halfcommerciële Cito investeert. Prima handel. Maar dat was vast niet de bedoeling.

Noem me ouderwets, maar ik kom van een toetsloze school waar ze vooral bezig waren – echt waar -‘goede mensen’ van kinderen te maken. Daar hield ik gelukkig niets aan over, behalve een aversie tegen spreadsheetdenken en liefde voor het boek van Guus Kuijer: Grote mensen, daar kan je beter soep van koken.

Toine Heijmans
Algemeen verslaggever Volkskrant